Petrol Price
जलतारा उपक्रमातून शेतजमिनीत मुरणार पावसाचे पाणी : भूजलपातळीत होणार वाढ!
- व्हीबी-जीरामजी योजनेंतर्गत भंडारा जिल्ह्यात जलसंधारणाची कामे; शेतांमध्ये शोषखड्डे तयार होणार, पाणीटंचाईवर मात करण्याचा प्रयत्न
विदर्भ न्यूज एक्सप्रेस
प्रतिनिधी / भंडारा : पावसाच्या पाण्याचा प्रत्येक थेंब जमिनीत मुरवून भूजलसाठ्यात वाढ करण्याच्या उद्देशाने भंडारा जिल्ह्यात व्हीबी-जीरामजी योजनेंतर्गत जलतारा हा महत्त्वाकांक्षी जलसंधारण उपक्रम राबविण्याचे नियोजन करण्यात आले आहे. या उपक्रमाच्या माध्यमातून शेतशिवारात शोषखड्डे तयार करून पावसाचे पाणी जमिनीत जिरविण्यावर विशेष भर दिला जाणार आहे. त्यामुळे भूजल पुनर्भरणाला चालना मिळून भविष्यात उद्भवणाऱ्या पाणीटंचाई आणि दुष्काळी परिस्थितीचा सामना करण्यासाठी मदत होणार आहे.
बदलत्या हवामानामुळे पावसाचे अनियमित प्रमाण, भूजलपातळीत होणारी घट आणि शेतीसाठी पाण्याची वाढती गरज ही ग्रामीण भागासमोरील गंभीर आव्हाने बनली आहेत. अनेक ठिकाणी पावसाचे पाणी जमिनीवरून वाहून जाते. या पाण्याचा योग्य वापर करून ते जमिनीत मुरविल्यास भूजलसाठ्यात वाढ होऊ शकते. ही बाब लक्षात घेऊन जलसंधारणाच्या माध्यमातून पावसाच्या पाण्याचे नियोजनबद्ध व्यवस्थापन करण्यासाठी जलतारा उपक्रम हाती घेण्यात येत आहे.
मनरेगाच्या मार्गदर्शक सूचनांनुसार या उपक्रमातील कामांचे नियोजन करण्यात येत असून, निश्चित कालावधीत कामे पूर्ण करण्याचे प्रशासनाचे उद्दिष्ट आहे. दुष्काळ निवारण, भूजल पुनर्भरण आणि शेतीसाठी पाण्याची उपलब्धता वाढविणे या प्रमुख उद्देशांनी हा उपक्रम राबविला जाणार आहे.
काय आहे जलतारा उपक्रम? -
जलतारा हा शेतातील पावसाचे पाणी जमिनीत मुरवून भूजलपातळी वाढविण्यासाठी राबविण्यात येणारा प्रभावी जलसंधारण उपक्रम आहे. या उपक्रमांतर्गत शेतातील योग्य जागेची निवड करून शोषखड्डे तयार केले जातात. या खड्ड्यांमध्ये दगड, खडी आणि पाण्याचा निचरा होण्यास उपयुक्त असलेले गाळण साहित्य भरले जाते. त्यामुळे पावसाचे पाणी या खड्ड्यांमध्ये जमा होऊन हळूहळू जमिनीत झिरपण्यास मदत होते.
या प्रक्रियेमुळे पावसाचे पाणी वाहून जाण्याऐवजी जमिनीखालील जलसाठ्याचे पुनर्भरण होण्यास हातभार लागतो. विशेषतः भूजलपातळी खालावलेल्या भागांमध्ये अशा प्रकारची जलसंधारणाची कामे महत्त्वपूर्ण ठरू शकतात. तसेच जमिनीतील ओलावा टिकविण्यास आणि भविष्यातील पाणीटंचाईची तीव्रता कमी करण्यास मदत होण्याची अपेक्षा आहे.
भातशेतीचा विचार करून शोषखड्ड्यांची जागा निश्चित करणार -
भंडारा जिल्हा भातशेतीसाठी प्रसिद्ध असून, जिल्ह्यात मोठ्या प्रमाणावर धानाचे उत्पादन घेतले जाते. भातपिकासाठी विशिष्ट कालावधीत मोठ्या प्रमाणात पाण्याची आवश्यकता असते. त्यामुळे शेतात पाणी टिकवून ठेवणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. अशा परिस्थितीत जलतारा उपक्रमांतर्गत शोषखड्डे तयार करताना भातशेतीचे स्वरूप, पिकांची पाण्याची गरज, जमिनीचा प्रकार आणि भौगोलिक परिस्थिती यांचा विचार करणे आवश्यक ठरणार आहे.
शेतातील पाण्याचा निचरा आणि पिकांच्या गरजा लक्षात घेऊन शोषखड्ड्यांची जागा निश्चित केली जाणार आहे. योग्य ठिकाणी शोषखड्डे तयार केल्यास पावसाच्या पाण्याचे प्रभावी व्यवस्थापन करता येईल आणि जलसंधारणाचा अपेक्षित लाभ मिळविणे शक्य होईल.
खरीप पिकांची काढणी झाल्यानंतरच कामांना सुरुवात -
शेतकऱ्यांच्या उभ्या पिकांचे कोणत्याही प्रकारचे नुकसान होऊ नये, यासाठी खरीप हंगामातील पिकांची काढणी पूर्ण झाल्यानंतरच शेतांमध्ये जलसंधारणाची कामे हाती घेण्याचे नियोजन करण्यात आले आहे. त्यामुळे शेतकऱ्यांच्या नियमित शेतीकामांमध्ये अडथळा निर्माण होणार नाही. पीक काढणीनंतर शेतकऱ्यांच्या सहभागातून गावपातळीवर आवश्यक ठिकाणी शोषखड्डे तयार केले जाणार आहेत.
भूजलपातळी खालावलेल्या गावांना प्राधान्य -
जलतारा उपक्रमाची प्रभावी अंमलबजावणी करण्यासाठी जिल्ह्यातील गावांची निवड निश्चित निकषांच्या आधारे केली जाणार आहे. ज्या गावांमध्ये भूजलपातळी झपाट्याने खाली जात आहे, तसेच उन्हाळ्यात पाणीटंचाईची समस्या अधिक तीव्र होते, अशा गावांना प्राधान्य देण्यात येणार आहे. गावांची निवड आणि आवश्यक नियोजन पूर्ण झाल्यानंतर ग्रामस्तरावर प्रत्यक्ष जलसंधारणाच्या कामांना सुरुवात केली जाईल.
दुष्काळी परिस्थितीवर मात करण्यासाठी दीर्घकालीन उपाय -
जलतारा उपक्रमामुळे पावसाचे पाणी जमिनीत मुरविण्याचे प्रमाण वाढविण्यास मदत होणार आहे. परिणामी भूजल पुनर्भरणाला चालना मिळून विहिरी आणि बोअरवेलमधील पाण्याची उपलब्धता सुधारण्यास हातभार लागू शकतो. पावसाच्या पाण्याचा योग्य वापर करून भविष्यातील पाणीटंचाई कमी करणे, शेतीसाठी पाण्याचे स्रोत टिकवून ठेवणे आणि दुष्काळी परिस्थितीचा प्रभाव कमी करणे या दृष्टीने हा उपक्रम महत्त्वाचा ठरणार आहे.
शेतकऱ्यांसाठी उपयुक्त ठरणार उपक्रम -
शेतीचे उत्पादन टिकविण्यासाठी पाण्याचे नियोजन आणि जलसंधारणाला विशेष महत्त्व आहे. केवळ पावसावर अवलंबून न राहता उपलब्ध पाण्याचे योग्य व्यवस्थापन करणे ही काळाची गरज बनली आहे. अशा परिस्थितीत जलतारा उपक्रमाच्या माध्यमातून शेतशिवारातच पावसाचे पाणी जमिनीत मुरविण्याचा प्रयत्न केला जाणार आहे. या उपक्रमाची प्रभावी अंमलबजावणी झाल्यास भविष्यात शेतकऱ्यांना भूजलसाठ्याच्या रूपाने त्याचा लाभ मिळू शकतो.
शोषखड्ड्यांद्वारे भूजल पुनर्भरण -
जलतारा उपक्रमाची माहिती देताना माणिक चव्हाण, कार्यक्रम अधिकारी, व्हीबी-जीरामजी, जिल्हा परिषद भंडारा यांनी सांगितले की, शेतातील पावसाचे पाणी जमिनीत मुरवून भूजल पुनर्भरण करण्यासाठी हा उपक्रम राबविण्यात येत आहे. यासाठी शेतातील योग्य ठिकाणी शोषखड्डे तयार करून त्यामध्ये दगड, खडी आणि इतर योग्य गाळण साहित्य भरले जाते. यामुळे पावसाचे पाणी जमिनीत झिरपण्यास मदत होते. जलसंधारणाच्या माध्यमातून भूजलसाठा वाढविण्याच्या दृष्टीने हा उपक्रम उपयुक्त ठरणार आहे.
