Petrol Price
शबरी नॅचरल्सची भरारी थेट जागतिक व्यासपीठावर!
- आदिवासी संस्कृतीचा वेष्टनावरून जागतिक स्तरावर गौरव; मन की बात मधून प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदींकडून कौतुक
- गुड डिझाईन अवॉर्ड आणि इंडिया डिझाईन मार्कने सन्मानित; पारंपरिक कला, नैसर्गिक उत्पादने आणि आधुनिक बाजारपेठेची प्रभावी सांगड
विदर्भ न्यूज एक्सप्रेस
वृत्तसंस्था / मुंबई : एखाद्या उत्पादनाचे पॅकेजिंग म्हटले की डोळ्यांसमोर आकर्षक रंग, उठावदार अक्षरे आणि ग्राहकांचे लक्ष वेधून घेणारी रचना उभी राहते. मात्र, एखाद्या उत्पादनाचे वेष्टन केवळ त्यातील वस्तूची ओळख करून देणारे माध्यम न राहता, एका समाजाची संस्कृती, परंपरा आणि जीवनशैली जगासमोर मांडू शकते, याचे प्रेरणादायी उदाहरण म्हणजे शबरी नॅचरल्स. महाराष्ट्राच्या आदिवासी संस्कृतीतील रंग, रेषा, कलापरंपरा आणि लोकजीवनाचे प्रतिबिंब उत्पादनांच्या पॅकेजिंगमधून साकारत या ब्रँडने आंतरराष्ट्रीय स्तरावर आपली वेगळी ओळख निर्माण केली आहे.
जपानचा प्रतिष्ठित गुड डिझाईन अवॉर्ड आणि इंडिया डिझाईन मार्क या सन्मानांनी गौरविलेल्या शबरी नॅचरल्सचा उल्लेख प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी यांनी ‘मन की बात’च्या १३९ व्या भागात केला. त्यामुळे आदिवासी समाजाच्या पारंपरिक कला-कौशल्याला राष्ट्रीय स्तरावर नवी ओळख मिळाली आहे.
शबरी नॅचरल्सच्या या यशामागे केवळ आकर्षक पॅकेजिंग किंवा ब्रँडची लोकप्रियता नाही, तर पारंपरिक सांस्कृतिक वारशाला आधुनिक बाजारपेठेशी जोडण्याची व्यापक संकल्पना आहे. दुर्गम भागांतील कारागीर, शेतकरी, महिला बचत गट आणि स्थानिक उत्पादकांच्या कौशल्यांना नवी बाजारपेठ उपलब्ध करून देणे, तसेच त्यांच्या उत्पादनांना स्वतंत्र ओळख मिळवून देणे, हा या उपक्रमाचा महत्त्वाचा पैलू आहे.
वेष्टनावर उमटला आदिवासी संस्कृतीचा ठसा -
महाराष्ट्राच्या आदिवासी कलापरंपरेत वारली चित्रकला, गोंड कलेतील वैशिष्ट्यपूर्ण आकृतिबंध आणि चित्रकथी परंपरेतील कथनशैली यांना विशेष महत्त्व आहे. या कलांमधून निसर्ग, प्राणी-पक्षी, मानवी जीवन, सामाजिक परंपरा आणि सामूहिक जीवनपद्धतीचे दर्शन घडते. या केवळ कलाकृती नसून आदिवासी समाजाच्या सांस्कृतिक स्मृती, अनुभव आणि निसर्गाशी असलेल्या नात्याचे प्रतीक आहेत.
शबरी नॅचरल्सच्या पॅकेजिंगमध्ये या कलात्मक परंपरांचे प्रतिबिंब उमटवून उत्पादनांना सांस्कृतिक ओळख देण्याचा प्रयत्न करण्यात आला आहे. एरवी एखादी वस्तू खरेदी करताना ग्राहक तिची गुणवत्ता, किंमत आणि उपयोगिता पाहतात. मात्र, त्याच वस्तूच्या वेष्टनावर एखाद्या प्रदेशाची कलापरंपरा दिसली, तर त्या उत्पादनाला सांस्कृतिक संदर्भ प्राप्त होतो. उत्पादन आणि संस्कृती यांच्यातील हा दुवा शबरी नॅचरल्सच्या उपक्रमाचे वेगळेपण अधोरेखित करतो.
या संकल्पनेमुळे आदिवासी कला केवळ प्रदर्शनांपुरती किंवा सांस्कृतिक कार्यक्रमांपुरती मर्यादित राहत नाही. ती दैनंदिन जीवनातील वस्तूंच्या माध्यमातून ग्राहकांपर्यंत पोहोचण्याची संधी मिळवते. अशा प्रकारे पॅकेजिंग हे केवळ विक्रीचे साधन न राहता सांस्कृतिक ओळख जपणारे आणि तिचा प्रसार करणारे प्रभावी माध्यम बनते.
स्थानिक कौशल्याला जागतिक बाजारपेठेची जोड -
शबरी नॅचरल्स हा ब्रँड महाराष्ट्र शासनाच्या आदिवासी विकास विभागांतर्गत शबरी आदिवासी वित्त व विकास महामंडळामार्फत विकसित करण्यात आला आहे. आदिवासी समाजातील पारंपरिक कौशल्यांना प्रोत्साहन देणे, नैसर्गिक साधनसंपत्तीवर आधारित उत्पादनांना बाजारपेठ उपलब्ध करून देणे आणि स्थानिक उद्योजकतेला चालना देणे, हा या उपक्रमाचा महत्त्वाचा उद्देश आहे.
आदिवासी समाजामध्ये अनेक पिढ्यांपासून हस्तकला, वनउपज संकलन, नैसर्गिक उत्पादनांची निर्मिती आणि शेतीशी संबंधित कौशल्ये जपली गेली आहेत. मात्र, उत्पादन तयार करण्याचे कौशल्य असूनही आकर्षक सादरीकरण, योग्य विपणन, वितरण व्यवस्था आणि व्यापक ग्राहकवर्गापर्यंत पोहोचण्याची साधने उपलब्ध नसल्यामुळे अनेक उत्पादकांना मर्यादित बाजारपेठेवर अवलंबून राहावे लागते.
या पार्श्वभूमीवर शबरी नॅचरल्सच्या माध्यमातून पारंपरिक कौशल्ये आणि आधुनिक बाजारपेठ यांच्यातील अंतर कमी करण्याचा प्रयत्न होत आहे. दर्जेदार उत्पादनांसोबत सांस्कृतिक वैशिष्ट्ये जपणारे पॅकेजिंग, डिजिटल विक्रीची साधने आणि कॉर्पोरेट क्षेत्राशी जोडलेल्या बाजारपेठेच्या संधींचा उपयोग करून आदिवासी उत्पादनांना नवी ओळख मिळवून देण्याचा प्रयत्न केला जात आहे.
जंगल, बांबू आणि मोहाशी जोडलेली उपजीविका -
शबरी नॅचरल्सच्या उत्पादनविश्वात नैसर्गिक व कृषी उत्पादने, बांबूपासून तयार केलेल्या हस्तकला वस्तू आणि मोहापासून तयार केलेल्या वस्तूंचा समावेश आहे. या उत्पादनांमागे केवळ कच्च्या मालाचा वापर नसून स्थानिक संसाधनांचे ज्ञान, पारंपरिक कौशल्य आणि निसर्गाशी जोडलेल्या जीवनानुभवाचा वारसा आहे. बांबूपासून विविध वस्तू तयार करणाऱ्या कारागिरांना त्यांच्या उत्पादनांसाठी व्यापक बाजारपेठ मिळाल्यास अधिक ग्राहकांपर्यंत पोहोचण्याची संधी निर्माण होते. नैसर्गिक उत्पादने तयार करणाऱ्या महिला बचत गटांसाठी ही संधी त्यांच्या श्रमांना आर्थिक मूल्य मिळवून देण्याचा मार्ग ठरू शकते. कृषी उत्पादने आणि वनउपजांशी संबंधित स्थानिक उत्पादकांनाही अशा ब्रँडमुळे विक्रीचे नवे मार्ग उपलब्ध होऊ शकतात.
स्थानिक संसाधनांचा योग्य वापर, पारंपरिक कौशल्यांचे जतन आणि आधुनिक व्यावसायिक सादरीकरण यांची सांगड घातल्यास आदिवासी भागांमध्ये रोजगारनिर्मिती आणि उद्योजकतेला चालना मिळू शकते. त्यासाठी उत्पादकांना योग्य मोबदला, नियमित बाजारपेठ आणि प्रभावी वितरण व्यवस्था उपलब्ध होणेही तितकेच आवश्यक आहे.
डिजिटल माध्यमांतून ग्राहकांपर्यंत पोहोच -
डिजिटल तंत्रज्ञानाच्या वाढत्या वापरामुळे स्थानिक उत्पादनांच्या विक्रीसाठी नव्या संधी निर्माण झाल्या आहेत. पूर्वी दुर्गम भागांमध्ये तयार होणाऱ्या वस्तूंची विक्री प्रामुख्याने स्थानिक बाजारपेठांपुरती मर्यादित राहण्याची शक्यता होती. आता ई-कॉमर्स, मोबाईल तंत्रज्ञान आणि डिजिटल विपणनाच्या माध्यमातून भौगोलिक मर्यादा ओलांडता येऊ शकतात.
शबरी नॅचरल्सने ई-कॉमर्स प्लॅटफॉर्म आणि स्वतंत्र मोबाईल ॲप्लिकेशनच्या माध्यमातून ग्राहकांपर्यंत पोहोचण्याचा मार्ग स्वीकारला आहे. यामुळे स्थानिक उत्पादनांची माहिती अधिक व्यापक ग्राहकवर्गापर्यंत पोहोचवण्याची संधी उपलब्ध होते. डिजिटल माध्यमांमुळे उत्पादनांचे सादरीकरण, विक्री आणि ब्रँडची ओळख वाढवण्यास मदत होऊ शकते.
याशिवाय कॉर्पोरेट गिफ्टिंग हा विक्रीचा आणखी एक महत्त्वाचा पर्याय आहे. कंपन्या आणि विविध संस्था सण, समारंभ किंवा विशेष प्रसंगी भेटवस्तू देतात. अशा वेळी बांबू हस्तकला, नैसर्गिक उत्पादने आणि स्थानिक वैशिष्ट्ये जपणाऱ्या वस्तूंचे आकर्षक भेटसंच तयार करून संस्थात्मक ग्राहकांपर्यंत पोहोचता येऊ शकते. त्यातून आदिवासी उत्पादनांसाठी नव्या बाजारपेठा निर्माण होण्याची शक्यता आहे.
आंतरराष्ट्रीय पुरस्कारांमुळे मिळाली नवी ओळख -
शबरी नॅचरल्सच्या पॅकेजिंगला मिळालेले गुड डिझाईन अवॉर्ड आणि इंडिया डिझाईन मार्क हे सन्मान या उपक्रमाच्या वेगळेपणाची दखल घेणारे ठरले आहेत. आधुनिक डिझाईनच्या माध्यमातून उत्पादनाची ओळख अधिक प्रभावी बनवतानाच त्यामागील सांस्कृतिक संदर्भ जपण्याचा प्रयत्न या उपक्रमातून दिसून येतो.
प्रधानमंत्री नरेंद्र मोदी यांनी मन की बातच्या १३९ व्या भागात शबरी नॅचरल्सचा उल्लेख केल्याने या उपक्रमाकडे देशाचे लक्ष वेधले गेले. महाराष्ट्राच्या आदिवासी कला, पारंपरिक कौशल्ये आणि स्थानिक उत्पादनांना राष्ट्रीय स्तरावर ओळख मिळण्याच्या दृष्टीने हा उल्लेख महत्त्वाचा मानला जात आहे. आदिवासी विकास मंत्री डॉ. अशोक वुईके यांनी या गौरवामुळे आदिवासी बांधवांच्या विकासासाठी सुरू असलेल्या प्रयत्नांना राष्ट्रीय स्तरावर प्रोत्साहन मिळाल्याची भावना व्यक्त केली आहे. आदिवासी विकास आयुक्त लीना बनसोड यांनीही आदिवासी संस्कृती, परंपरा आणि कलाकृतींना जागतिक बाजारपेठ मिळवून देण्यासाठी अधिक व्यापक सहकार्य मिळावे, असे आवाहन केले आहे.
सांस्कृतिक अस्मिता जपत आर्थिक स्वावलंबनाचे आव्हान -
आदिवासी कला ही केवळ बाजारात विकली जाणारी सजावटीची वस्तू नाही. ती एका समाजाच्या इतिहासाची, अनुभवांची आणि सांस्कृतिक अस्मितेची अभिव्यक्ती आहे. त्यामुळे पारंपरिक कलांचा व्यावसायिक वापर करताना कलाकारांच्या योगदानाची योग्य दखल घेणे, त्यांना योग्य मानधन मिळवून देणे आणि त्यांच्या कौशल्याचे श्रेय त्यांच्यापर्यंत पोहोचवणे आवश्यक आहे.
आधुनिक बाजारपेठेच्या गरजेनुसार उत्पादनांचे सादरीकरण करताना पारंपरिक कलांचे मूळ स्वरूप आणि सांस्कृतिक संदर्भ जपणेही महत्त्वाचे आहे. सांस्कृतिक वारशाचे केवळ व्यापारीकरण न होता त्याचे जतन, संवर्धन आणि पुढील पिढ्यांपर्यंत हस्तांतरण होईल, याची काळजी घेणे गरजेचे आहे.
शबरी नॅचरल्सच्या पुढील वाटचालीत उत्पादनांचा दर्जा, सातत्यपूर्ण पुरवठा, ग्राहकांचा विश्वास, प्रभावी विपणन आणि उत्पादकांना मिळणारा आर्थिक लाभ या बाबी निर्णायक ठरणार आहेत. पुरस्कार आणि राष्ट्रीय स्तरावरील प्रसिद्धी यांचे रूपांतर प्रत्यक्ष रोजगारनिर्मिती, उत्पन्नवाढ आणि आर्थिक स्वावलंबनात झाले, तर या उपक्रमाचे महत्त्व अधिक अधोरेखित होईल.
एका ब्रँडची गोष्ट, अनेक शक्यतांची सुरुवात -
महाराष्ट्राच्या आदिवासी भागांमध्ये पारंपरिक कला, नैसर्गिक साधनसंपत्ती आणि स्थानिक कौशल्यांचा मोठा वारसा आहे. या वारशाला आधुनिक डिझाईन, डिजिटल तंत्रज्ञान, आकर्षक ब्रँडिंग आणि व्यापक बाजारपेठेची जोड मिळाल्यास ग्रामीण व आदिवासी अर्थव्यवस्थेसाठी विकासाचे नवे मार्ग निर्माण होऊ शकतात. शबरी नॅचरल्सचा प्रवास अशा प्रयत्नांसाठी दिशादर्शक ठरू शकतो. स्थानिक उत्पादनांना स्वतंत्र ओळख देणे, पारंपरिक कलांचे महत्त्व अधोरेखित करणे आणि ग्राहकांना उत्पादनामागील संस्कृतीची जाणीव करून देणे, या बाबींचे महत्त्व या उपक्रमातून स्पष्ट होते.
एका उत्पादनाच्या वेष्टनावर उमटलेल्या रेषा आता आदिवासी संस्कृतीची ओळख व्यापक स्तरावर पोहोचवण्याचे माध्यम बनल्या आहेत. या रेषांमध्ये वारली आणि गोंड कलेचे सौंदर्य, परंपरेचे सातत्य आणि आर्थिक स्वावलंबनाच्या नव्या आशा सामावल्या आहेत. शबरी नॅचरल्सचे खरे यश केवळ पुरस्कारांमध्ये किंवा राष्ट्रीय स्तरावरील कौतुकात नसून, या उपक्रमातून आदिवासी कारागीर, महिला बचत गट, शेतकरी आणि स्थानिक उत्पादक यांच्या जीवनात किती सकारात्मक बदल घडतो, यात आहे. परंपरेला आधुनिकतेची जोड देत सांस्कृतिक अस्मिता जपणारा आणि आर्थिक प्रगतीचा मार्ग खुला करणारा हा प्रयत्न यशस्वी ठरल्यास महाराष्ट्राच्या आदिवासी विकासाला नवी दिशा मिळू शकते.
