नशामुक्त भारतचा विद्यार्थ्यांनी घेतला संकल्प

- निवासी आश्रमशाळेत सर्पदंश टाळण्यासाठी विशेष खबरदारी आवश्यक विद्यार्थ्यांच्या सुरक्षिततेसाठी शाळा प्रशासनाने सतर्क राहणे गरजेचे

- अजय कुकडकर, सर्पमित्र तथा मानद वन्यजीव रक्षक

विदर्भ न्यूज एक्सप्रेस
प्रतिनिधी / गडचिरोली : पावसाळ्याच्या दिवसांत सापांचा वावर वाढण्याची शक्यता असते. विशेषतः निवासी आश्रमशाळांमध्ये मोठ्या संख्येने विद्यार्थी एकाच ठिकाणी राहत असल्याने सर्पदंशाच्या घटना टाळण्यासाठी शाळा प्रशासनाने विशेष खबरदारी घेणे अत्यंत आवश्यक आहे. विद्यार्थ्यांना सुरक्षित वातावरण उपलब्ध करून देणे ही प्रशासनाची महत्त्वाची जबाबदारी आहे. साप हे साधारणपणे माणसांपासून दूर राहण्याचा प्रयत्न करतात. मात्र पावसामुळे त्यांच्या अधिवासात पाणी साचणे, बिळांमध्ये पाणी जाणे किंवा भक्ष्याच्या शोधात ते मानवी वस्तीजवळ येऊ शकतात. त्यामुळे आश्रमशाळेच्या परिसरात स्वच्छता आणि प्रतिबंधात्मक उपाययोजना करणे आवश्यक आहे.

विद्यार्थ्यांना जमिनीवर झोपवू नये निवासी शाळांमध्ये विद्यार्थ्यांची झोपण्याची व्यवस्था शक्यतो खाटांवर किंवा जमिनीपासून उंच ठिकाणी करावी. विद्यार्थ्यांना थेट जमिनीवर झोपण्याची वेळ येणार नाही, याची काळजी घ्यावी. झोपण्यापूर्वी बेड, चादर, गादी आणि आसपासचा परिसर तपासण्याची सवय लावावी. शाळेच्या परिसरातील झुडपे आणि कचरा हटवावा इमारतीभोवती वाढलेले गवत, झुडपे, दगडांचे ढीग, लाकूड, जुन्या वस्तू आणि कचरा साप तसेच उंदीर यांना लपण्यासाठी जागा उपलब्ध करून देऊ शकतात. त्यामुळे परिसर नियमितपणे स्वच्छ ठेवावा.

भिंती आणि दरवाजांमधील फटी बंद कराव्यात दरवाज्याखालील फट, भिंतीतील भगदाडे, खिडक्यांजवळील जागा, पाईपच्या आसपासच्या फटी यांची नियमित तपासणी करून त्या बंद कराव्यात. रात्रीच्या वेळी वर्गखोल्या, स्वयंपाकघर, शौचालये आणि विद्यार्थ्यांच्या वसतिगृहांची विशेष तपासणी करावी. अन्नपदार्थ आणि कचऱ्याची योग्य विल्हेवाट उंदीर हे अनेक सापांचे भक्ष्य असल्यामुळे अन्नकचरा उघडा ठेवू नये. स्वयंपाकघर आणि भोजनगृहात अन्नाचे कण किंवा कचरा साचू देऊ नये. कचऱ्याची योग्य पद्धतीने विल्हेवाट लावावी आणि उंदरांचा प्रादुर्भाव रोखण्यासाठी स्वच्छता राखावी.

रात्री बाहेर पडताना टॉर्चचा वापर करावा -
विद्यार्थ्यांनी रात्री शौचालयात किंवा इतर ठिकाणी जाताना अंधारात जाणे टाळावे. टॉर्चचा वापर करावा आणि शक्य असल्यास सोबत शिक्षक किंवा कर्मचारी असावा. अंधाऱ्या जागेत हात घालणे, दगड किंवा लाकूड उचलणे टाळावे.

साप दिसल्यास मारू नये -
शाळेच्या परिसरात साप आढळल्यास विद्यार्थ्यांनी त्याच्या जवळ जाऊ नये, त्याला पकडण्याचा किंवा मारण्याचा प्रयत्न करू नये. सापाला सुरक्षित अंतर ठेवून जागा द्यावी आणि प्रशिक्षित सर्पमित्र किंवा संबंधित वनविभागाच्या कर्मचाऱ्यांना माहिती द्यावी.

सर्पदंश झाल्यास तातडीने रुग्णालयात नेणे आवश्यक -
एखाद्या विद्यार्थ्याला सर्पदंश झाल्याचा संशय आल्यास वेळ वाया घालवू नये. विद्यार्थ्याला शांत ठेवून शक्य तितक्या लवकर जवळच्या रुग्णालयात किंवा आरोग्य केंद्रात उपचारासाठी दाखल करावे.

सर्पदंश झालेल्या व्यक्तीला जखमेवर कापणे, विष तोंडाने शोषणे, घट्ट दोरी बांधणे, बर्फ लावणे किंवा कोणतेही घरगुती उपाय करणे टाळावे. साप पकडण्याच्या प्रयत्नात वेळ घालवू नये.

शाळेत आपत्कालीन व्यवस्था असावी -
प्रत्येक निवासी आश्रमशाळेत खालील बाबींची पूर्वतयारी असणे आवश्यक आहे -

- जवळच्या शासकीय रुग्णालयाचा संपर्क क्रमांक
- रुग्णवाहिकेची व्यवस्था व संपर्क
- प्रशिक्षित कर्मचारी व शिक्षकांची आपत्कालीन जबाबदारी
- विद्यार्थ्यांच्या पालकांचे संपर्क क्रमांक
- सर्पदंशाच्या प्राथमिक व्यवस्थापनाबाबत कर्मचाऱ्यांना प्रशिक्षण
- परिसरातील सर्पमित्र व वनविभागाशी संपर्क व्यवस्था
- रात्रीच्या वेळी पुरेसा प्रकाश आणि टॉर्चची उपलब्धता

विद्यार्थ्यांमध्ये जनजागृती करणे गरजेच-

विद्यार्थ्यांना सापांविषयी भीती निर्माण करण्याऐवजी योग्य माहिती देणे आवश्यक आहे. कोणतेही साप दिसल्यास त्यापासून सुरक्षित अंतर ठेवणे, त्याला त्रास न देणे आणि मोठ्या व्यक्तींना माहिती देणे याबाबत विद्यार्थ्यांना नियमित मार्गदर्शन करावे. सर्पदंशाची घटना घडल्यानंतर उपाय करण्यापेक्षा सर्पदंश होऊ नये यासाठी प्रतिबंधात्मक उपाय करणे अधिक महत्त्वाचे आहे.

निवासी आश्रमशाळांमध्ये विद्यार्थी रात्रंदिवस वास्तव्य करत असल्याने त्यांच्या सुरक्षेसाठी शाळा प्रशासन, शिक्षक, कर्मचारी आणि संबंधित विभागांनी एकत्रितपणे काम करणे गरजेचे आहे. साप वाचवा, माणूस वाचवा; पण त्यासाठी सर्वप्रथम सुरक्षितता आणि जनजागृती आवश्यक आहे.