नॅनोप्लास्टिक्स : अगदी नळाच्या पाण्यातही आणि प्रत्येकाच्या रक्तातही

- लेखक : डॉ. बिपिन देवचंद लाडे आणि डॉ. दयानंद पी. गोगले

विदर्भ न्यूज एक्सप्रेस
प्रतिनिधी / नागपूर : सर्व जगभरात माइक्रोप्लास्टिक्स आणि त्यापेक्षा लहान नॅनोप्लास्टिक्स पाण्यात सर्वत्र पसरले आहेत. त्यांचा शोध महासागर, नद्या, तलाव, भूजल, आणि अगदी नळाच्या पाण्यात आणि बाटलीतील पाण्यातही लागला आहे. माइक्रोप्लास्टिक्स साधारणपणे ५ मिमी पेक्षा लहान कण म्हणून परिभाषित केले जातात, तर नॅनोप्लास्टिक्स १ मायक्रोमीटर पेक्षा लहान असतात, आणि काही वेळा ते १०० नॅनोमीटर पेक्षा लहान असतात, ज्यामुळे त्यांचा शोध घेणे आणि त्यांना काढून टाकणे खूप कठीण असते.

महासागर -
प्लास्टिक हॉटस्पॉट्स उत्तर पॅसिफिक सबट्रॉपिकल गायर, महासागराच्या मध्यभागी असलेले एक दूरस्थ क्षेत्र, त्यात प्रति चौरस किलोमीटर सुमारे लाखो प्लास्टिक कण आढळतात. संरक्षण क्षेत्रे, जसे की पापाहानुमोकुआकेआ मरीन नॅशनल मॉन्युमेंट, देखील यापासून वंचित नाहीत. वारे आणि समुद्रातील वाऱ्यांमुळे प्लास्टिक कण जगभर पसरतात, हे दर्शविते की कोणतीही जागा पूर्णपणे सुरक्षित नाही.

नद्या आणि तलाव : प्रदूषणाचे मार्ग -
शहरी नद्या प्लास्टिक कणांचा हॉटस्पॉट बनल्या आहेत, ज्यामध्ये प्रति लिटर कणांची संख्या शहरी आणि ग्रामीण नद्यांमध्ये दहा ते शंभरपेक्षा अधिक असू शकते. तलावामध्ये कणांची संख्या कमी असली तरी ती स्थानिक प्रदूषण स्त्रोत आणि जलविज्ञानाच्या स्थितीवर अवलंबून असते. अनेक अभ्यासांमध्ये छोटे नॅनोप्लास्टिक्स मात्र अदृश्य राहतात, त्यामुळे प्रदूषणाचा एक भाग पाहता येत नाही.

भूजल आणि विशेष पाणी स्रोत -
काही भूजल प्रणाली, विशेषतः जलद वाहणारे कार्स्ट एक्विफर्स, प्लास्टिक प्रदूषणाने प्रभावित झालेल्या असतात. पाऊस आणि वादळाच्या पाणी वाहून आणल्याने ताज्या जलाशय आणि ताज्या जलवाहिन्यांमध्ये सूक्ष्मप्लास्टिक्सची संख्या वाढते, जे प्रदूषण कसे पसरते हे स्पष्ट करते.

पिण्याचे पाणी :एक वाढती चिंता -
यूएसच्या नळाच्या पाण्यात माइक्रोप्लास्टिक्सच्या ०.१ ते ९ कण प्रति लिटर तसेच बाटलीतील पाण्यात ३२५ कण प्रति लिटर पर्यंत आढळले आहेत. जुन्या PVC आणि पॉलिथिलीन पाईप्समुळे नळाच्या पाण्यात माइक्रोप्लास्टिक्स मिसळू शकतात. साधारण उपचार प्रक्रिया काही कण काढून टाकतात, पण सूक्ष्म माइक्रोप्लास्टिक्स आणि नॅनोप्लास्टिक्स सहसा काढले जात नाहीत.

मानवी आरोग्यावरील परिणाम -
मानवांचा माइक्रोप्लास्टिक्स आणि नॅनोप्लास्टिक्सच्या संपर्काची माहिती अनेक पर्यावरणीय आणि जैविक घटकांमध्ये आधीच पुरवण्यात आली आहे. हे कण पिण्याच्या पाण्यात, अन्नात, घरातील आणि बाहेरच्या हवेत, आणि नवीनतम, मानवाच्या ऊतीत, जसे की प्लेसेंटा, फुफ्फुस, रक्तप्रवाह, आणि मस्तिष्कात आढळले आहेत. दीर्घकालीन आरोग्य प्रभावांची अद्याप पूर्णपणे तपासणी केली जात नाही, पण ते एक वाढती चिंता ठरली आहे.

आगामी उपाय : सुरक्षित पॉलिमरसह फ्लोक्युलेशन -
विज्ञानज्ञांना अद्याप या कणांची मोजणी करण्यासाठी मानकीकरण केलेली पद्धती नाहीत, आणि भूजल आणि पिण्याच्या पाण्याबद्दल अधिक डेटा आवश्यक आहे. कोणत्या उपचार प्रक्रियांनी प्लास्टिक कण काढले जातात आणि कोणत्या प्रक्रिया ते काढत नाहीत हे समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे.

सुरक्षित फूड ग्रेड हायड्रोफोबिक पॉलिमर (FGHP) एक फ्लोक्युलंट म्हणून काम करणे सूक्ष्मप्लास्टिक्स काढून टाकण्यासाठी फायदेशीर ठरू शकते, जे स्वच्छ पाणी आणि निरोगी समुदायांच्या मार्गावर एक उपाय आहे. FGHP पाणीमधील सूक्ष्म प्लास्टिक कणांना आकर्षित करून आणि एकत्र करून त्यांना मोठ्या गटांमध्ये एकत्र करतो. हे मोठे गट नंतर सोप्या फिल्ट्रेशन किंवा सेडीमेंटेशन प्रक्रियेने सहज काढता येतात, ज्यामुळे पाणी अधिक सुरक्षित आणि स्वच्छ बनते.

चित्र १: सूक्ष्मप्लास्टिक्स नद्यां, भूजल, आणि पिण्याच्या पाण्याच्या प्रणालीमध्ये जातात आणि मानवांपर्यंत पोहोचू शकतात (चित्र तयार करण्यात आले आहे M३६५ Copilot–वर आधारित जनरेटिव आर्टिफिशियल इंटेलिजेंस वापरून दृश्यांद्वारे).

भारतामध्ये माइक्रोप्लास्टिक्स: एक स्थानिक दृष्टिकोन -
माइक्रोप्लास्टिक्स भारतीय जलाशयांमध्ये सर्वव्यापी आहेत. उत्तर भारतीय महासागरात, एकूण कणांची संख्या ऋतुनुसार वेगवेगळी असते, मॉन्सूनच्या आधी सुमारे १५,००० कण प्रति चौरस किलोमीटर असतात, मॉन्सूनच्या काळात थोडी जास्त, आणि मॉन्सूननंतर फार जास्त होतात, हे दाखवते की जलप्रवाह प्लास्टिक कचऱ्याचा प्रसार कसा करतो.

शहरी नद्या स्थानिक मानवी क्रियाकलाप दर्शवितात. पुण्यातील मुला नदीमध्ये ऋतुनुसार परिवर्तन दिसते, जसे की प्री-मॉनसूनमध्ये माइक्रोप्लास्टिक्सची संख्या १,८०८ ± ६९७ कण प्रति लिटर असते, आणि पोस्ट-मॉनसूनमध्ये ती किंचित कमी होऊन १,५६१ ± १६७ कण प्रति लिटर असते. नागपूरमध्ये, नदीजवळच्या शेतीमध्ये सूक्ष्मप्लास्टिक्स मातीमध्ये जमा होतात.

नाग नदी -
नाग नदी जवळच्या सॅम्पलमध्ये १६-२१ तुकडे सापडले, तर पिवली नदीत १७-२४ तुकडे आढळले. या नदींमध्ये, तसेच अंबाझरी आणि फुटाळा तलावांमध्ये माइक्रोप्लास्टिक्सची मोजणी करून प्रदूषणाचे एक स्पष्ट चित्र मिळवता येईल आणि प्रभावी व्यवस्थापन धोरणे तयार करता येतील.

आखरी विचार -
माइक्रोप्लास्टिक्स नद्या, तलाव, भूजल, आणि पिण्याच्या पाण्यात व्यापक आहेत. अधिक जागरूकता, सुधारित निरीक्षणे, आणि प्रगत उपचार प्रक्रियेची आवश्यकता आहे जेणेकरून पर्यावरण आणि मानवी आरोग्याचे संरक्षण होईल. सुरक्षित पॉलिमर-आधारित उपाय, जसे की FGHP फ्लोक्युलेशन आणि फिल्ट्रेशन सिस्टम्स, सूक्ष्मप्लास्टिक प्रदूषण कमी करण्यासाठी व्यावहारिक आणि पर्यावरणानुकूल धोरणे प्रदान करतात.

लेखकांविषयी -
डॉ. बिपिन देवचंद लाडे हे व्हर्जिनिया, यूएसमधील नॅशनल सेंटर फॉर अर्थ अँड एन्व्हायर्नमेंटल नॅनोटेक्नोलॉजी इन्फ्रास्ट्रक्चर (NanoEarth) येथे पर्यावरणीय नॅनो-विज्ञानज्ञ म्हणून कार्यरत आहेत. त्यांचा संशोधन सूक्ष्मप्लास्टिक्स आणि नॅनोप्लास्टिक्स काढून टाकण्यासाठी प्रगत तंत्रांचा वापर करण्यावर केंद्रित आहे.

डॉ. दयानंद पी. गोगले हे आरटीएम नागपूर विद्यापीठ, नागपूर येथील वनस्पती शास्त्र विभागात सहाय्यक प्राध्यापक आणि Molecular Biology and Genetic engineering विभागाचे विभाग प्रमुख आहेत. त्यांचे संशोधन वनस्पती जीवनशास्त्र, फायटोकेमिस्ट्री, झाडांचे ताण शास्त्र, बायोफ्यूल, औद्योगिक किण्वन आणि नॅनोबायोटेक्नॉलॉजी यावर आहे.